در اکتبر ۲۰۲۶ در پاریس، خیابان و جهان هنر هر کدام ساز خود را میزدند. از یکسو، آرت بازل برگزار میشد؛ و از سوی دیگر، خیابانهای شهر صحنهی اعتراض دانشآموزان، دانشجویان و کارگران بود. هردو در یک شهر و یک زمان حضور داشتند، اما به نظر میرسید هرکدام مخاطب، زبان و قلمرو خود را دارند.
با ادامهی اعتراضات نگرانی از افزایش خشونت بیشتر شد. قرار بود معترضان در مقابل محل برگزاری آرت بازل تجمع کنند.
همزمانی یک رویداد بینالمللی و پرهزینهی هنری، با اعتراضاتی که از مطالبات ابتدایی شهروندان آغاز شده بود، نسبت میان نهاد هنر و جامعه را به چالش کشید.
برخی هنرمندان و گروهها میکوشند با عبور از چارچوبهای نهادهای رسمی و فضای محدود گالری، هنر را به بطن زندگی اجتماعی و عرصهی کنش جمعی بازگردانند. مانند گروه هنری «Black Lines» که آثار گرافیتی و پارچهنوشتههایشان نه برای دیوارهای سفید گالری، بلکه در خیابان و برای مواجههی مستقیم با رهگذران و معترضان خلق شدهاند.
۲ قرن پیش، پاریس ۱۸۷۱
این سلفپرترهی گوستاو کوربه است؛ نقاش و بنیانگذار مکتب رئالیسم.
کوربه بر علیه نهاد رسمی نمایش هنر در پاریس شوریده بود، غرفهای مستقل ساخت، بیانیهی رئالیسم را نوشت و در تمام آثارش مردم عادی را نقاشی کرد.
او در دولت موقت انقلابی کمون در سال ۱۸۷۱ به ریاست فدراسیون هنرمندان رسید و دستور تخریب ستون واندوم را داد؛ نمادی از نظامیگری و امپراتوریِ ناپلئون سوم!
«از آنجا که ستون میدان واندوم بنایی فاقد هرگونه ارزش هنری است و با بیان خود به دنبال جاودانهکردن اندیشههای جنگ و کشورگشایی دودمان امپراتوری پیشین است، اندیشههایی که با احساسات یک ملت جمهوریخواه در تضادند، شهروند کوربه خواستار آن است که دولت دفاع ملی مجوز برچیدن این ستون را صادر کند.»
– بخشی از نامهی گوستاو کوربه به دولت فرانسه، سپتامبر ۱۸۷۰
پس از شکست کمون، کوربه در دادگاه مقصر اصلی تخریب این ستون شناخته شد و حتی برای فرار از هزینههای بازسازی آن که قرار بود از جیب او پرداخت شود به سوییس فرار کرد.
برچیدن ستون واندوم را میتوان فراتر از تخریب یک بنای تاریخی، بهمنزلهی مناقشهای بر سر نمادهای شهر و فضای شهری خواند: چه کسی حق دارد تعیین کند کدام تصویر و یادمان در فضای عمومی باقی بماند؟ آیا شهر باید یادمانهای قدرتهای پیشین را بیچونوچرا حفظ کند یا شهروندان میتوانند دربارهی معنای نمادهای مشترک خود تصمیم بگیرند؟ نقش هنرمندان در این میان چیست؟
خیزشها و دگرگونیهای اجتماعی دیر یا زود به جهان هنر نیز راه پیدا میکنند و مرزهای آن را جابهجا میکنند.
هنرمندان قرن نوزدهم فرانسه، با تصویر کردن مردم عادی در نقاشیهایشان مانند سنگشکنان، مسافران واگن درجهی ۳، کارگران، پرسهزنان و انقلابیها به این سوال پاسخ دادند.
در جریان حوادث مِی ۱۹۶۸، هنرمندان و متفکران به خیابان آمدند، در شور انقلابی سهیم شدند، و با خودشان تصویر را به خصوص در فرمِ پوستر انقلابی به میان مردم آوردند.
«زیبایی در خیابان است.»
«اطلاعرسانی آزاد»
«تلویزیون، گوسفند، رادیو»
«جبههی متحد علیه سرکوب»
«حشرات موذی فاشیست، کنش مدنی»
«مبارزه ادامه دارد.»
تجربهی هنرمندان و نهادهای هنری ایران در خیزشهای پیشین، بهویژه در سال ۱۴۰۱، نیز این مسئله را پیش کشید: از خواست تحصن و تعطیلی گالریها و فعالیتهای هنری، تا کنشهای نمادین دانشجویی و تصویرهای اعتراضی.
در نهایت، با هر خیزش اعتراضی، این پرسش دوباره طرح میشود: هنر چگونه با مطالبات اجتماعی ارتباط برقرار میکند؟ آیا میتواند از مرزهای نهادهای رسمی فراتر برود و به بخشی از زندگی و تجربهی جمعی بدل شود؟